Hoe oud is de begraafplaats aan de Brugstraat (de straat werd overigens ook wel Kerkhoflaan genoemd) nu eigenlijk? Daarvoor moeten we terug naar de oudste geschiedenis van het dorp zelf.
Op 18 januari 1854 verscheen in verschillende kranten een bericht over het begin van Schoonoord. Dit bericht verscheen onder meer in de Provinciale Drentsche en Asser Courant, maar ook in de Nieuwe Drentsche Courant. Andere kranten namen het bericht in verkorte vorm een paar dagen later over, zoals de Nieuwe Rotterdamsche Courant (NRC). Het bericht bevat eigenlijk best veel interessante informatie: In de eerste plaats de spelling van de naam: Schoon-Oord. Al snel is dit verworden tot de spelling Schoonoord die we nu nog kennen. Ten tweede de geboortedag van Schoonoord: 17 januari 1854. Op die dag trokken enige heren, vergezeld door werklieden en timmerlieden naar het Ellertsveld nabij de venen van Noord-Sleen en Odoorn, waar men begon met de bouw van een aantal woningen, dat – zo geeft de tekst – wellicht uit zal groeien tot een dorp. Dat was op dat moment allerminst zeker! Ten derde valt op dat een en ander netjes wordt uitgemeten: er is niet alleen sprake van een geprojecteerd Drentsche Veen en Midden-kanaal, maar ook van uitgemeten bouwplaatsen. De eerste woning (vermoedelijk van hout) wordt al gebouwd en de beste plaatsen zijn gereserveerd voor een bakker en een kruidenier. Ten slotte is er sprake van de kolonisten, die de nieuwe volksplanting gaan bewonen.
Wat er duidelijk niet in staat is de aanwezigheid van kanaalgravers. Dat is ook wel logisch, want in 1853 was men in Smilde, 27 km verderop, begonnen met het graven van het kanaal. Het is daar waar de kanaalgravers aanwezig waren.
Wel kan in het jaarverslag over 1854 van de Drentsche Veen en Midden Kanaal Maatschappij gevonden worden, dat later in 1854 begonnen werd vanuit Schoonoord richting het Odoornerveen te graven. Het lijkt er op, dat door de directie van de Kanaalmaatschappij bedacht is om tegelijkertijd op meerdere plekken te gaan graven. Op één van die punten ontstond Schoonoord. De huizen in Schoonoord zijn daarbij omschreven als rieten keten voor de arbeiders, het brugwachtershuisje (vermoedelijk is hiermee Slenerweg 2 bedoeld) is omschreven als een primitief huisje waar een van de aannemers woonde en enkele houten keten en loodsen werden bevolkt door de onderbazen en neringdoenden. Overigens boekte men in 1854 nog niet veel succes rond het graven rond Schoonoord. De rieten keten moeten gelegen hebben in het stuk grondgebied zuidelijk van het kanaal tussen de gemeentegrens met Zweeloo en de huidige Slenerweg.
Men heeft, vermoedelijk met palen, aangegeven waar het kanaal zou komen: het geprojecteerde kanaal. Daar waar het geprojecteerde kanaal de al vele jaren bestaande weg tussen Sleen en Rolde kruiste, werd de nieuwe volksplanting Schoon-Oord gesticht. Pas in 1856 werd Schoonoord bereikt door de kanaalgravers vanuit Smilde en konden de schepen Schoonoord voor het eerst bereiken. In april 1856 werd aangegeven dat het werk zo snel al vorderde dat het de verwachting was, dat het eerste schip half mei werd verwacht in Schoonoord. Uiteindelijk bleek het eerste schip op 13 mei 1856 in Schoonoord aan te komen: een schipper uit Zwartsluis haalde het eerste turf uit Schoonoord op om te vervoeren. Volgens de NRC van 18 mei 1856 werden de vlaggen uitgestoken en “meenden de arbeiders een extra borreltje te moeten drinken”. Vanwege de daarop volgende gevechten met messen, moesten de dragonders van Sleen de gemoederen bedaren.
De oude rieten keten waar in 1854 de eerste groep gravers had gewoond (en die doorgetrokken waren richting het Odoornerveen) werden rond 1856 bewoond door ongeveer 300 gravers die met het graven van het kanaal richting Schoonoord waren meegekomen.
Kortom, de eerste pioniers waren veenarbeiders, timmerlieden, wellicht wat landbouwers (die eerst de heide moesten ontginnen), een bakker, een koopman en al spoedig een of meer tappers. De beste plekken waren uiteraard in de buurt van de nog aan te leggen brug (er was immers nog geen water te zien), vandaar dat men alles goed moest bepalen waar de huizen moesten komen. De allerbeste plekken waren de vier hoeken: twee daarvan werden uiteindelijk een kroeg (Olde Faer op de hoek Tramstraat/Havenstraat en De Hoek op de hoek Slenerweg/Kerklaan). De beide andere hoeken bleven aanvankelijke eigendom van de Drentsche Veen en Middenkanaal Maatschappij (DVMKM) en hadden de woning van de opzichter op de hoek van de Tramstraat en Oude Molenstraat en de ontvanger van de Kanaalgelden op de hoek Slenerweg/Brugstraat. De kruidenier was Pieter van Riet (1822-1855) die samen met zijn vrouw Maria Susanna Mulder (1825-1855) aan de Kerklaan een winkel dreef. De eerste bekende bakker was Roelof Kamerling (1817-1884), die aan de Tramstraat (even kant) een bakkerij had, die in 1870 door brand werd verwoest. En al snel volgden allerlei arbeiders die nodig waren om huizen te bouwen, voedsel te verbouwen en veen te graven. Als snel groeide de kleine nederzetting uit tot enkele honderden bewoners, inclusief een korte periode tijdelijke gravers die het kanaal richting Odoornerveen gingen graven.
Uiteraard zal er qua hygiëne weinig gunstig zijn geweest in die eerste periode. Geen waterleiding, geen riolering. Met name kinderen hadden daaronder te lijden.
Van de eerste 100 in Schoonoord overleden personen heeft 30% de eerste verjaardag niet gehaald en is 44% in de lagere schoolleeftijd overleden. Slechts 24% van de overledenen was volwassen! De oudste overledene was Aaldert Roelofs (1786-1858), volgens de overlijdensakte 69 maar in feite 72 jaar oud.
Wanneer stierven de eerste personen in Schoonoord?
Direct al in 1854 stierven de eerste personen in Schoonoord. De eerste geregistreerde overledene in Schoonoord overleed op 27 april 1854: ruim drie maanden nadat de eerste kolonisten zich vestigden. De eerste was:
1. Jacobje Stap. Ze kwam op 9 april 1854 ter wereld in Smilde als dochter van Evert Stap (1818-1883) en Sjoukje Jacobs Mulder (1820-1874). Ze stierf iets meer dan twee weken later op 27 april 1854 in Schoonoord. Zij zal met haar moeder en de overige kinderen kort na haar geboorte naar Schoonoord zijn gegaan. Het feit dat de geboorteaangifte niet gebeurde door de vader Evert Stap suggereert dat hij op dat moment al in Schoonoord aanwezig was.
2. De tweede die in Schoonoord overleed was Alberdina Oostwoud, geboren op 27 december 1852 te Smilde als dochter van Jelle Oostwoud (1815-1894) en Corneliske Tabak (1815-1880). Ze stierf in Schoonoord op 13 juni 1854, anderhalf jaar oud (al geeft de overlijdensakte 1/2 jaar oud).
3. Thijs Harms Weggen (1792-1854) was de eerste volwassene die in Schoonoord overleed. Hij was arbeider van beroep en kwam oorspronkelijk uit Muggebeet. Hij overleed op 30 juli 1854 en was gehuwd met Trijntje Alberts Bakker (1812-1889).
4. Bartha Ruitenberg (1818-1854) was gehuwd met Gijsbert Limbeek en overleed in het kraambed bij de geboorte van dochter Bartha Limbeek (1854-1855). Het meisje werd dan ook vernoemd naar de overleden moeder.
5. Lambert Pieters, geboren op 29 januari 1851 te Klatering als zoon van Jan Jans Peters (1816-1864) uit Hijken en Katarina Jans Boer (1821-1898) uit Rolde. Lambert overleed op 30 augustus 1854 te Schoonoord, 3 jaar oud.
6. Janna Willems Stevens (1797-1854) was gehuwd met Jan Koops Pol (1797-1876) en had samen met hem 11 kinderen gehad, van wie er twee jong stierven. Zij was bij hij overlijden op 22 november 1854 57 jaar oud.
Het kanaal vanaf links de grens met de gemeente Zweeloo in 1856. Aan de Brugstraat staat (in de gele cirkel) op dat moment alleen de woning van de ontvanger van de kanaalgelden. Daartegenover op de hoek Tramstraat/Oude Molenstraat de woning van de opzichter (in rode cirkel). In de groene cirkel staat De Hoek, terwijl in de blauwe cirkel de kerk/school staat op de plek waar tegenwoordig het dorpshuis staat.
Waar werden de overledenen begraven?
De eerste doden zullen niet in Schoonoord zijn begraven, omdat er in de eerste jaren nog geen begraafplaats was. Mogelijk werden ze begraven in Sleen of Zweeloo. Sleen is het meest waarschijnlijk als men denkt aan de burgerlijke gemeente, maar ook Zweeloo kan vanwege de ligging en de aanwezigheid van een Christelijk Afgescheiden Gemeente voor mensen van die gezindte wellicht een alternatief zijn geweest. Hoe dan ook, op 23 mei 1857 schreef Regnerus Fockens (1827-1884), de eerste schoolmeester van Schoonoord in de Provinciale Drentsche en Asser Courant: Haar vooruitgang in dit voorjaar is niet onbelangrijk. In eene lang gevoelde behoefte, het bezit eener begraafplaats, wordt voorzien. Het bouwen van een korenmolen en verscheidene huizen kondigt de vestiging aan eener meer gegoede bevolking. Uit dit stuk blijkt duidelijk dat er gewerkt wordt aan een begraafplaats. Op de kaart van 1856 is er ook nog geen aanduiding van de begraafplaats, maar vermoedelijk is ergens eind 1857 de begraafplaats klaar voor gebruik. De locatie is wel duidelijk: voor 1829 kon in en rond een kerk worden begraven; na 1829 alleen nog maar buiten de kerken. Schoonoord bestond op dat moment natuurlijk nog niet en in 1858 was er zelfs nog geen eigen kerk (al was er wel een kerk/school op de plek van de latere openbare school, tegenwoordig het dorpshuis). Toch zal men gedacht hebben de begraafplaats buiten de bebouwde kom te stichten. De bebouwde kom is in de buurt van de brug. Dan is de moeilijkheid, dat alle gronden rond Schoonoord eigendom zijn van particulieren uit Noord-Sleen: Schoonoord is ontstaan in wat van oudsher de Noord-Slener marke was. Alleen de gronden rondom het kanaal zelf zijn van de Kanaalmaatschappij of van Jasper Klijn (1810-1858). En dan blijven eigenlijk alleen de vier hoeken over: aan het eind van de Brugstraat, Oude Molenstraat, Havenstraat en Kerklaan (al heetten de straten uiteraard toen zo nog niet. Jasper Klijn lijkt in ieder geval toestemming te hebben gegeven om op zijn grond tegen de grens met de gemeente Zweeloo een begraafplaats te stichten. In ieder geval bestaat de begraafplaats op 13 april 1858 (NB één dag voor de sterfdag van Jasper Klijn), aangezien op dat moment alle gronden aan de Brugstraat werden verkaveld en verkocht.
De begraafplaats, kadastraal A 619, werd gekocht door Willem Langeveld (1826-1888) namens de gemeente Sleen voor een bedrag van 23 gulden. Het ligt voor de hand aan te nemen dat de eerste mensen daar op dat moment al liggen begraven. Dit perceel is in 1862 hermeten (zoals heel Schoonoord trouwens) en in twee delen gesplitst (A 870 de begraafplaats en A 871 heide). De begraafplaats werd in 1887 uitgebreid met een klein stuk aan de zuidzijde, dat door de gemeente Sleen werd geruild met Rudolf Kamping (1829-1904) uit Oosterhesselen, die een enorm stuk grond tussen de grens met de gemeente Zweeloo en de Slenerweg bezat. In 1903 volgde een tweede grote uitbreiding aan de zuidkant, waarbij de oppervlakte bijna verdubbelde (van ruim 51 are naar ruim 92 are).
Bij de herverkaveling werden beide percelen samen A 1783. Dit gedeelte bestaat nog steeds als A 1783 en betreft wat we het oude kerkhof noemen. Als we op een kaart het perceel natrekken als polygon, dan blijkt het te kloppen. Zie de kaart hieronder.
In 1949 is de situatie nog niet veranderd, maar raakt het oude kerkhof redelijk vol. Een nieuwe uitbreiding is noodzakelijk. Mogelijkheden waren uitbreiding aan de westkant, waar eerste de Oude Groningerweg lag en daarna enkele woningen die tot 1-1-1942 tot Wezuperbrug hadden behoord. Uitbreiding naar het zuiden zou ook kunnen en ook richting het oosten was een mogelijkheid. De laatste mogelijkheid betekende echter wel dat enkele bestaande woningen zouden moeten verdwijnen. Van de hand van J. Vroom is het ontwerp van wat in het dorp het nieuwe kerkhof wordt genoemd.
Het oude kerkhof is niet echt ingetekend, maar wel zijn de paden ingetekend. Wat niet is vermeld omdat dat toen ook al niet meer bekend zal zijn geweest en in ieder geval niet meer zichtbaar was, dat direct zuidelijk van het baarhuisje een aarden wal is geweest, vermoedelijk lijkend op de wal die het oude en nieuwe kerkhof van elkaar scheiden. Later is de wal geslecht en is de ruimte gebruikt voor uitgifte van graven. De strook is qua datering ook later dan de andere graven.
